Czarnobyl, 26 kwietnia 1986 roku, 1:23:47 nad ranem. Świat jeszcze spał. A w małym miasteczku na północnej Ukrainie właśnie zaczął się koniec pewnej epoki. Wybuch, który wstrząsnął Czarnobylską Elektrownią Jądrową, nie był zwykłą awarią. To była katastrofa totalna – zniszczony reaktor, zatrute niebo, skażona ziemia na dziesięciolecia. Ale prawdziwy horror rozegrał się później. W kłamstwach Moskwy, w milczeniu urzędników. W bohaterstwie ludzi skazanych na śmierć, którzy rzucili się w ogień, by ocalić Europę.
Przez lata Czarnobyl owiany był tajemnicą. Dopiero po upadku ZSRR świat poznał skalę dramatu – i setki niewyobrażalnych szczegółów, które wciąż szokują.
W tym tekście zebraliśmy dla was 100 faktów, sekretów i niewyjaśnionych historii o największej katastrofie nuklearnej w dziejach. To opowieść o pysze inżynierów. O odwadze zwykłych ludzi, o radioaktywnych deszczach. I o przyrodzie, która dziś dziko rozkwita tam, gdzie nie ma człowieka.
Gotowi? Włączcie tryb ciemny, zróbcie łyk herbaty – i czytajcie. Gwarantujemy, że nie będziecie mogli oderwać wzroku.
Oto 100 ciekawostek i sekretów o Czarnobylu, które zmienią wasze spojrzenie na tę tragedię.
Startujemy
Katastrofa w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej z 26 kwietnia 1986 roku pozostaje najpoważniejszym wypadkiem w historii cywilnego wykorzystania energii atomowej. Przez dziesięciolecia wydarzenie to było owiane gęstą mgłą tajemnicy, propagandy i niedomówień, które Związek Radziecki starał się utrzymać za wszelką cenę. Dopiero po upadku żelaznej kurtyny świat poznał prawdziwy obraz tego, co wydarzyło się tamtej wiosny. Jednak nawet dziś, po niemal czterdziestu latach, wciąż odkrywane są nowe fakty. Dokumenty i relacje świadków, które zmieniają nasze rozumienie tej tragedii. Poniższe sto ciekawostek i sekretów ma na celu nie tylko ukazanie skali zapomnianego heroizmu. Błędów inżynieryjnych i konsekwencji zdrowotnych, ale także przybliżenie fenomenu Strefy Wykluczenia, która stała się nieoczekiwanym rezerwuarem przyrody. Każda z tych historii, poparta zeznaniami likwidatorów, naukowców i mieszkańców Polesia, rzuca nowe światło na to, jak krucha jest równowaga między postępem technologicznym a odpowiedzialnością.
***
1. Reaktor RBMK-1000 miał konstrukcyjną wadę – dodatni współczynnik reaktywności parowej.
W przeciwieństwie do większości reaktorów zachodnich, radziecki RBMK zwiększał swoją moc w momencie tworzenia się pary wodnej w kanale chłodzącym. Gdy woda zaczynała wrzeć, pęcherzyki pary zmniejszały absorpcję neutronów, co powodowało przyspieszanie reakcji łańcuchowej. W normalnych warunkach systemy bezpieczeństwa powinny były to kompensować, ale podczas testu wyłączono kluczowe zabezpieczenia. Ta wada była znana twórcom reaktora od lat, jednak uznano ją za możliwą do opanowania przez wykwalifikowaną załogę. Niestety, podczas nocnej zmiany z 25 na 26 kwietnia, zbiegło się kilka czynników, które doprowadziły do niekontrolowanego wzrostu mocy.
2. Sam test, który doprowadził do katastrofy, był tylko rutynowym sprawdzeniem systemów awaryjnych.
Chodziło o sprawdzenie, czy wirujące turbogeneratory, tuż po odcięciu dopływu pary, zdążą dostarczyć wystarczająco energii do pomp chłodzenia przez kilkadziesiąt sekund, zanim uruchomią się diesle awaryjne. Test był już przeprowadzany wcześniej, ale zawsze kończył się niepowodzeniem – albo z powodu zużycia sprzętu, albo błędów procedury. Tym razem postanowiono go wykonać przy bardzo niskiej, niestabilnej mocy reaktora, wynoszącej zaledwie 30 MW zamiast wymaganych 700 MW. Aby podnieść moc, operatorzy wyjęli pręty kontrolne daleko poza dopuszczalny limit. Nikt nie przewidział, że kombinacja tych działań wywoła lawinowy wzrost mocy.
3. Wybuch, który nastąpił o 1:23:47 nad ranem, nie był wybuchem jądrowym, lecz pary i wodoru.
Słysząc „katastrofa jądrowa”, wiele osób wyobraża sobie eksplozję podobną do bomby atomowej. W Czarnobylu doszło do dwóch potężnych wybuchów termohydraulicznych. Gwałtowne wrzenie wody w kanałach paliwowych rozerwało rurociągi. A następnie powstały wodór (w reakcji cyrkonowej pary z wodą) eksplodował, zrywając ciężką, kilkusettnową płytę górnego zabezpieczenia reaktora. Ta płyta odbiła się od dachu i spadła z powrotem na zgliszcza. Ale nie była w stanie powstrzymać ucieczki radioaktywnych gazów i cząstek. Gdyby doszło do właściwej eksplozji jądrowej, miasto Prypeć przestałoby istnieć w ułamku sekundy. A teren byłby całkowicie pozbawiony życia na dziesięciolecia. Tymczasem zniszczeniu uległ jedynie czwarty blok. Ale uwolnił on od 30 do 50 razy więcej izotopów niż bomba zrzucona na Hiroszimę.
4. Pożar dachu trzeciego bloku, wywołany przez żarzące się odłamki, przez kilka godzin był priorytetem dla strażaków.
Nikt nie zdawał sobie sprawy, że to, co płonie na sąsiednim bloku, jest trywialne w porównaniu z wnętrzem reaktora. Strażacy przybyli na miejsce w ciągu kilku minut. Ale nie mieli pojęcia o skażeniu promieniotwórczym. Dowódca, major Tielatnikow, dowiedział się o prawdziwym zagrożeniu dopiero nad ranem z ust inżyniera Diatłowa. Gasząc zwykłe materiały (żywica, asfalt, kable), wdychali aerozole z fragmentami paliwa jądrowego. Wielu z nich zmarło w ciągu kilku tygodni na ostrą chorobę popromienną. A ich ciała promieniowały tak silnie, że żadna placówka pogrzebowa nie chciała ich przyjąć. Musiano cementować trumny w ołowiu.
5. Sekretarz generalny Michaił Gorbaczow dowiedział się o katastrofie dopiero 28 kwietnia, czyli po dwóch dniach.
Mimo że wyspecjalizowane czujniki radiacyjne w Szwecji (w elektrowni Forsmark) wskazały gwałtowny wzrost tła już 27 kwietnia, Moskwa przez kilkadziesiąt godzin zaprzeczała, jakoby wydarzyło się coś nadzwyczajnego. Gorbaczow przebywał wówczas w Leninie (obecnie Taszkent), a wstrząsu nie odnotowano na sejsmografach – co wykorzystano jako pretekst do bagatelizowania sprawy. Dopiero gdy szwedzki ambasador – na podstawie wykrycia jonów rozszczepienia w swoich filtrach powietrza – zażądał wyjaśnień, kremlowska biurokracja ruszyła z miejsca. Sam przywódca napisał później w pamiętnikach, że jego podwładni bali się powiedzieć prawdę, mając w pamięci los Borysa Szczerbiny, który wcześniej został odsunięty za niepomyślne raporty.
6. Ewakuację Prypeci zarządzono dopiero 36 godzin po wybuchu, a w rzeczywistości ograniczono ją do najbliższej okolicy.
Pierwotnie plan przewidywał całkowite opuszczenie wszystkich miejscowości w promieniu 30 km, ale władze obawiały się paniki. Mieszkańcom Prypeci (ok. 49 tys. osób) kazano zabrać tylko dokumenty i ciepłe ubrania, obiecując powrót za trzy dni. W rzeczywistości nigdy nie wrócili, a ich domy do dziś stoją puste. Mimo to wiele osób, zwłaszcza starszych kobiet z okolicznych wsi (tzw. „samosioły”), odmówiło wyjazdu i pozostało w strefie przez lata. Decyzja o zwłoce kosztowała życie nieznaną liczbę ludzi. W szczególności dzieci, które piły skażone mleko od krów pasących się na radioaktywnych łąkach.
7. Atak „bioty” – czyli gryzoni, ptaków i innych zwierząt – utrudniał akcję likwidacyjną w pierwszych tygodniach po katastrofie.
Po opuszczeniu Prypeci przez ludzi, zwierzęta szybko opanowały opustoszałe ulice. Szczególnie uciążliwe były szczury i gołębie, które wnosiły cząsteczki izotopów na swojej sierści i piórach. Likwidatorzy zmuszeni byli do systematycznego odstrzału dzikiej fauny w promieniu 4 km od reaktora. Jednak nie byli w stanie wyeliminować wszystkich. Co ciekawe, w kolejnych latach, po zaniknięciu stałej presji człowieka, strefa wykluczenia stała się naturalnym rezerwatem dla wielu zagrożonych gatunków, takich jak ryś, łoś, wilk i koń Przewalskiego. Życie odnalazło tu niszę biologiczną, a poziomy promieniowania, choć podwyższone, nie zahamowały reprodukcji kręgowców.
8. W pierwszych godzinach po wybuchu z reaktora wydobywał się niebieskawy blask – był to efekt promieniowania Czerenkowa.
Zjawisko to, normalnie obserwowane w wyłączonych reaktorach badawczych pod wodą, tym razem widoczne było gołym okiem w powietrzu. Co świadczy o niesamowicie wysokim strumieniu cząstek beta i gamma. Blask był tak intensywny, że niektórzy pracownicy elektrowni myśleli, że to łuk elektryczny lub spawanie. Ratownicy, którzy dotarli najbliżej, opisywali, że niebo nad blokiem przybrało kolor „ultramaryny”. I czuli na skórze mrowienie podobne do przejścia przez pole wysokiego napięcia. Dziś wiemy, że to promieniowanie beta uszkadzało ich rogówki i skórę. Wielu z nich oślepło częściowo lub całkowicie w przeciągu doby.
9. Istniało realne ryzyko drugiego wybuchu – tym razem podziemnego, który mógłby zniszczyć pozostałe bloki.
Pod stopionym rdzeniem (tzw. „stopą słoniową”) temperatura sięgała 2500°C, a żar lawy paliwowej powoli wżerał się w betonowe fundamenty. Gdyby dotarła do wód gruntowych, doszłoby do potężnej eksplozji pary i uwolnienia gigantycznych ilości wodoru. A także do rozbicia sąsiednich reaktorów. Aby temu zapobiec, górnicy kopiący tunele pod reaktorem (najgłębiej na –18 m) pracowali w straszliwym upale i promieniowaniu, często gołymi rękami wzmacniając sklepienia. Decyzja o budowie „poduszki betonowej” pod całym blokiem – formalnie „systemu chłodzenia gruntu” – zapadła po kilku dniach gorączkowych narad w bunkrze w Prypeci.
10. Bohaterami akcji chłodzenia stopionego rdzenia stali się piloci śmigłowców, którzy zrzucali ołów, piasek, dolomit i bor.
Przez ponad tydzień, od 27 kwietnia do 9 maja, śmigłowce Mi-6, Mi-8 i Mi-26 wykonywały setki lotów, celując w otwór po wyrzuconej płycie reaktora. Sesje zrzutu trwały w dzień i w nocy. Mimo że nad kraterem dawka promieniowania wynosiła nawet 300 rentgenów na godzinę (wartość śmiertelna przy kilkugodzinnej ekspozycji). Piloci często nie mieli odpowiednich osłon, a część z nich wykonywała loty w zwykłych kombinezonach. Jeden z najbardziej znanych – Anatolij Griszczenko – zmarł na białaczkę w 1990 roku, podobnie jak wielu jego kolegów. Materiał do zrzutu zebrano w okolicznych kopalniach i fabrykach. Ale nikt wcześniej nie sprawdził, że piasek z niektórych złóż zawiera naturalne izotopy, co nieznacznie zwiększyło ładunek.
11. Podczas prac likwidacyjnych odkryto, że standardowe maski przeciwgazowe są bezużyteczne wobec lotnych form jodu i cezu.
Żołnierze i cywile używali początkowo masek filtrujących z węglem aktywnym, ale zatrzymywały one tylko większe cząstki aerozolu. Radioaktywny jod-131 i cez-137 w postaci gazowej lub organicznej przechodziły przez filtry niemal niezauważone. Dopiero po kilku tygodniach zaczęto wprowadzać maski izolujące z własnym zbiornikiem tlenu, ale ich produkcja była niewystarczająca. Wiele ofiar wśród likwidatorów (szacuje się ich na 200–600 tys. ludzi) nabawiło się raka tarczycy w wyniku wdychania jodu. A nie przez zanieczyszczoną żywność, jak długo sądzono.
12. „Strefa Wykluczenia” nie była od początku planowana jako stała – jej granice przez rok zmieniały się kilkanaście razy.
Pierwotny zakaz wstępu obejmował tylko obszar 10 km wokół elektrowni. Ale już 2 maja 1986 roku na posiedzeniu rządowej komisji rozszerzono go do 30 km. Jednak w praktyce okazało się, że gorące cząstki, zwłaszcza stront-90 i pluton-238, opadały nierównomiernie, tworząc „plamy” nawet w odległości 80 km. Dlatego przesiedlono dodatkowo ponad 200 miejscowości w rejonach żytomierskim, kijowskim i homelskim. Ostateczny kształt Strefy sprzed 1997 roku (obecnie podzielonej na ukraińską, biało- i rosyjską część) to wypadkowa tego, co udało się jeszcze zmierzyć przed rozkładem paliw. Do dziś niektóre wsie leżące 40 km od elektrowni mają wyższy poziom cezu niż miejsca w odległości 25 km.
13. Kot katastrofy – czyli ruda kotka o imieniu Żuczka – ocaliła życie członkom ekipy rozpoznawczej 27 kwietnia.
Według relacji inżyniera Nikołaja Gorbacza, gdy oddział saperów zbliżał się do uszkodzonego bloku, kotka nagle wybiegła im naprzeciw i zaczęła trzeć się o nogi. Zwrócili uwagę, że sierść zwierzęcia jest mokra i brudna, a ono samo nie wykazuje oznak popromiennych (wymiotów, apatii). Po zmierzeniu dawki w miejscu, gdzie stało zwierzę, okazało się, że to dopiero 0,3 rentgena na godzinę. Podczas gdy wcześniej zakładali, że blok daje co najmniej 10 R/h. Dzięki tej niechcącej pomocy udało się bezpieczniej przeprowadzić wstępną inspekcję. Kotka padła kilka tygodni później z powodu poparzeń łap, ale jej imię trafiło do nieoficjalnych kronik.
14. Likwidatorzy posługiwali się tajnym kodem „Buran” na określenie radioaktywnego pyłu, który w pierwszych godzinach unosił się na wysokość 10 km.
Chmura ta, dzięki sprzyjającym warunkom atmosferycznym, przecięła Europę w trzy dni, docierając do Szwecji, Norwegii, Danii, Niemiec i Włoch. Dopiero po upływie tygodnia mocny deszcz w rejonach górskich (Alpy, Karpaty) wytrącił większość izotopów, powodując lokalne skażenie. ZSRR nie poinformował żadnego sąsiada o kierunku chmury. Kraje skandynawskie i Europa Zachodnia musiały same wprowadzać zakazy spożycia mleka i warzyw. Dziś wiadomo, że gdyby wiatr wiał na wschód, promieniowanie spadłoby głównie na Azję Środkową i Syberię. A polityczne skutki byłyby znacznie mniejsze.
15. W Hawanie na Kubie oraz w północnym Wietnamie odnotowano pochodzące z Czarnobyla podwyższone stężenie cezu-137 w liściach tytoniu.
Fakt ten wyszedł na jaw dopiero w 1990 roku, gdy naukowcy zinstytucji atomowej IAEA badali globalne rozmieszczenie izotopów. Co ciekawe, tytoń filtruje cez efektywniej niż większość roślin uprawnych, a suszenie liści dodatkowo kondensuje izotopy. Kubańscy plantatorzy przez kilka lat nie mogli zrozumieć, dlaczego niektóre partie cygar wykazują podwyższoną promieniotwórczość, i podejrzewali sabotaż amerykański. Dziś wiadomo, że dawek z tych cygar nie można w żaden sposób powiązać z realnym wzrostem ryzyka raka u palaczy (on i tak jest wysokie z powodu smoły tytoniowej). Ale jest to jedna z najbardziej egzotycznych dróg transportu czarnobylskiego pyłu.
16. Jednym z największych sekretów, które wyszły na jaw w 2011 roku, była sprawa prętów „skokowych” – wadliwego systemu AZ-5.
Pręt awaryjnego zabezpieczenia (AZ-5) w reaktorze RBMK, gdy był wciskany z góry, początkowo wypierał wodę w kanałach, zastępując ją prętem pochłaniającym neutrony. Jednak w końcówce pręta znajdował się niewielki wypornik z grafitu (mający poprawiać przepływ). W chwili wprowadzania pręta grafit na chwilę trafiał do wnętrza rdzenia, zwiększając liczbę neutronów, zanim właściwy pochłaniacz (bor) przejął kontrolę. Ten „pozytywny skok” trwał ułamek sekundy, ale przy niskim poziomie mocy i wyjęciu większości prętów operacyjnych doprowadził do lawiny neutronów. Konstruktorzy wiedzieli o tym od 1983 roku, ale nie zmienili projektu, uznając to zawarzanie za zbyt rzadkie.
17. Reaktor numer 4 po katastrofie emitował promieniowanie gamma o takim natężeniu, że w ciągu 50 metrów od niego śmiertelną dawkę (5 Gy) można było otrzymać w 2 minuty.
Mimo to „biologiczne roboty” – jak nazywano ochotników z personelu technicznego – chodzili na krótkotrwałe wypady, aby zmontować czujniki temperatury i podjąć resztki paliwa. Każda taka misja była rozliczana co do sekundy, a uczestnikom wpisywano do legitymacji dawkę i datę. Do końca życia musieli nosić ze sobą specjalną książeczkę, która w razie choroby nowotworowej uprawniała do darmowego leczenia. Wielu z nich popełniło później samobójstwo. Nie mogli znieść świadomości, że własnoręcznie umieścili w swoim ciele tyle izotopów, ile radiofarmaceuta podaje pacjentowi w ciągu dziesięciu lat terapii.
18. Sarkofag „Ukrycie”, zbudowany w ciągu zaledwie 206 dni (od czerwca do listopada 1986 roku), nie był szczelny ani stabilny.
Ponad 400 tys. m³ betonu i 7 tys. ton metalu użytych do przykrycia zniszczonego reaktora stanowiło rozwiązanie tymczasowe, ale brakowało czasu na precyzyjne dopasowanie. Powstały setki pęknięć i szczelin, przez które przez lata wydostawał się radioaktywny pył, a woda deszczowa przyspieszała korozję. Do tego konstrukcja opierała się na uszkodzonych ścianach bloku, które mogły się zapaść podczas silnego trzęsienia ziemi lub trąby powietrznej. Dopiero w 2016 roku nad starym sarkofagiem ustawiono nowy, łukowaty „Nowy Safety Confinement” (NSC) o wadze 36 tys. ton, który ma przetrwać 100 lat.
19. W 1995 roku, podczas prac konserwacyjnych wewnątrz sarkofagu, odkryto nieznane wcześniej szczeliny, którymi przedostawał się neon-13 (izotop o bardzo krótkim okresie półtrwania, ale intensywnie emitujący neutrony).
Odnotowano wówczas, że jeden z pracowników niewidocznie napromieniował rękę, która po kilku godzinach spuchła do potrójnej objętości. Rana nie goiła się przez 3 miesiące, a ostatecznie musiano amputować dwa palce. Badanie wykazało, że mężczyzna nieświadomie położył dłoń na wentylu pokrytym cienką warstwą „tlenków gorących” – produktu korozji resztek paliwa. Sprawa była utajniona do 2005 roku, aby nie zniechęcać nowych pracowników. Dziś wiadomo, że podobne niespodzianki wciąż czekają na badaczy wnętrza bloku numer 4.
20. Tzw. „Stopa Słoniowa” (Elephant’s Foot) – masa stopionego paliwa, betonu i stali – uformowała się kilka tygodni po wypadku.
Ma szaro-czarny, pomarszczony wygląd przypominający skórę słonia (stąd nazwa) i waży około 2 ton. W grudniu 1986 roku emitowała nadal około 10 000 rentgenów na godzinę – dawka śmiertelna po 60 sekundach ekspozycji. Gdy fotograf Artur Korneyev wykonał jej słynne zdjęcie w 1996 roku, dawka spadła do 800 rentgenów na godzinę, a on sam korzystał z lustrzanki zamontowanej na wózku, aby zachować dystans. Dziś Stopa powoli kruszeje i osiada, emitując głównie promieniowanie alfa, które jest groźne tylko po połknięciu lub wdychaniu. Wciąż jednak pozostaje jednym z najbardziej radioaktywnych przedmiotów stworzonych przez człowieka.
21. Wbrew powszechnemu przekonaniu, słynny „Czerwony Las” (nazwany tak od koloru igliwia), nie był jedynym obszarem, gdzie obumarła roślinność.
W promieniu 2–4 km od reaktora igły sosny zwyczajnej przybrały kolor rdzawy do czerwonego, ale również brzozy, olchy i krzewy jałowca straciły liście i korę. Co ciekawe, w ciągu kilku lat drzewa zaczęły odrastać – choć nisko, zniekształcone i z olbrzymią liczbą mutacji somatycznych. Naukowcy zidentyfikowali w Czerwonym Lesie ponad 200 gatunków grzybów radiotroficznych, które potrafią wykorzystywać promieniowanie jonizujące jako źródło energii, podobnie jak rośliny wykorzystują światło. Odkrycie to otwarło nowy rozdział w astrobiologii i bioremediacji skażeń.
22. Noc z 26 na 27 kwietnia 1986 roku była jedną z najjaśniejszych w historii Prypeci – niebo rozświetlały łuki elektryczne i żar rozgrzanych do białości odłamków.
Wielu mieszkańców obudziło się nie od huku, lecz od dziwnego, migotliwego światła, które sączyło się przez rolety. Niektórzy stwierdzili, że to efekt burzy; inni myśleli, że to pożar magazynu paliw. Dopiero gdy nad ranem nadciągnęły karetki i wojskowe ciężarówki z syrenami, ludzie zaczęli wychodzić na balkony. Jeden ze świadków, ówczesny nauczyciel, do dziś pamięta, że promieniowanie tła mierzone na dziedzińcu szkoły wskazywało 0,2 mikroziewerta na godzinę – wtedy wydawało się to niegroźne.
23. Władze radzieckie szybko zdały sobie sprawę, że nie posiadają odpowiedniego sprzętu do ciągłych pomiarów w terenie. Większość dozymetrów była przystosowana do półprzewodnikowych fabryk. Nie do skażeń na otwartej przestrzeni.
Dlatego 1 maja 1986 roku (w Święto Pracy) w Kijowie nadal odbyła się wielka parada. Na trybunach stali partyjni dygnitarze. Tuż przed paradą wysłano ekipy, które spryskiwały ulice i drzewa specjalnym roztworem. Nie tyle by usunąć izotopy, ile by unieruchomić pył. W dniu parady tło promieniowania w centrum Kijowa wynosiło od 0,5 do 1,5 mikrosiwerta na godzinę (norma to 0,1). Jednak oficjalne komunikaty głosiły, że sytuacja jest pod kontrolą. Dopiero po parada władze uznały, że mogą ewakuować dzieci z miasta, co zrobiono po cichu, wysyłając je na „kolonie letnie” do obwodów wschodnich.
24. Reaktor numer 3, sąsiadujący z wybuchniętym blokiem nr 4, pracował jeszcze przez 19 dni po katastrofie!
To jeden z najbardziej niewiarygodnych faktów. Pomimo ogromnego zniszczenia dachu bloku nr 4 i zagruzowania terenu żużlem, reaktor nr 3, oddzielony jedynie ścianą, nie został od razu wyłączony. Potrzebował on dostarczać parę do wspólnej turbiny i chłodzić własny rdzeń. Dopiero 6 maja, gdy poziom promieniowania w hali maszyn osiągnął wartości niebezpieczne dla obsługi, zdecydowano się na stopniowe wyłączanie. Ostatni pręt kontrolny w bloku nr 3 wyciągnięto 14 maja, a reaktor wygaszono definitywnie 15 maja 1986 roku. Gdyby doszło do awarii w bloku 3, konsekwencje byłyby katastrofalne – kaskadowe stopienie paliwa w dwóch sąsiednich rdzeniach.
25. Likwidatorzy sortujący skażone części sprzętu na dziedzińcu elektrowni w 1987 roku przypadkowo znaleźli fragment mostu, na którym rankiem 26 kwietnia stał operator zmianowy.
Most ten, nazwany później „Mostem Śmierci”, znajdował się w odległości zaledwie 600 metrów od reaktora. Przeszedł przez niego mężczyzna imieniem Aleksander, który chciał sprawdzić, co się dzieje w elektrowni. Stał tam około 45 minut, wdychając pył i absorbując promieniowanie gamma. Umarł w ciągu 18 dni. Jego ciała nie pochowano w zwykłym grobie. Ze względu na wysoką aktywność skażonej skóry i włosów, kremowano je w specjalnym piecu na cmentarzu wojskowym. Części mostu były tak gorące, że trzeba je było pociąć na małe fragmenty i zakopać w oddzielnym dole.
26. Kilka dni po katastrofie na terenie elektrowni pojawiły się pierwsze poziomicowe oznaki radioakcyjności – kałuże o intensywnie pomarańczowej barwie.
Były to wodne roztwory uranylu i neptunu, które wyciekły z uszkodzonych zbiorników w hali reaktora. Kontrastowały one jaskrawo z szarą ziemią i przyciągały wzrok likwidatorów. Jeden z nich, który nabrał ochotę sprawdzić, czy „pachnie”, zaniemówił na trzy dni, a w badaniach krwi stwierdzono u niego ostre uszkodzenie nerek. Do dziś w kanałach pod sarkofagiem występują podobne „gorące” kałuże. Ale są one monitorowane zdalnie. Nikt nie ma wstępu do piwnic bez ciężkiego robota.
27. Wśród tajnych dokumentów odnaleziono raport o tzw. „halucynacjach neutronowych” – zjawisku, w którym niektórzy napromieniowani likwidatorzy widzieli niebieskie lub zielone błyski nawet po zamknięciu oczu.
Okazuje się, że wysoki strumień neutronów przechodzący przez gałkę oczną może wywoływać czuciowe wrażenie światła w wyniku oddziaływania z siatkówką lub ciałem szklistym. Zjawisko to znane jest z terapii neutronowej i incydentów krytyczności, lecz w Czarnobylu wystąpiło po raz pierwszy na tak wielką skalę. W archiwach w Kijowie zachowały się zapiski pielęgniarki, która opatrywała chorego z ostrą chorobą popromienną: „W ciemnym pokoju krzyczał, że nad jego łóżkiem wisi świecąca kula, i próbował się przed nią zasłonić poduszką”. Po trzech dniach komórki nerwowe uległy degeneracji i objawy ustały.
28. Po wybuchu w bazie wojskowej w Czarnobylu (oddalonej o 14 km) przetrzymywano około 3000 świń i 500 sztuk bydła, które miały stanowić zapas żywności dla likwidatorów.
Zwierzęta te wypasane były na skażonych pastwiskach, a ich tarczyce szybko nasyciły się radiojodem. Mimo to decyzją pułkownika Isajewa, mięso poddano tzw. dekontaminacji – gotowaniu w dużych kotłach z dodatkiem soli i węgla aktywnego – i wydano żołnierzom. Setki z nich przez lata skarżyły się na przewlekłe zapalenie tarczycy, ale dopiero w 2004 roku uznano związek przyczynowo-skutkowy. Do dzisiaj nie wiadomo, dlaczego po raz kolejny zlekceważono oczywiste ryzyko – prawdopodobnie z powodu braku alternatywy (inne dostawy nie nadążały).
29. Sarkofag „Ukrycie” miał bardzo niską odporność na wstrząsy sejsmiczne – według obliczeń z 1998 roku mógłby wytrzymać trzęsienie ziemi o magnitudzie zaledwie 5,2 w skali Richtera.
Ponieważ Polesie nie jest rejonem sejsmicznym, ryzyko uznano za minimalne. Jednak w 2004 roku, na skutek wyczerpywania się złóż gazu ziemnego pod Kijowem, zarejestrowano serię wstrząsów indukowanych o sile 3–4 stopni. Co zmusiło inżynierów do wzmocnienia sarkofagu specjalnymi zastrzałami. Kwestię tę utajniono, by nie panikować okolicznych mieszkańców. Nowy Łuk (NSC) zaprojektowano już z myślą o trzęsieniach o sile do 6 stopni. A także o huraganowych wiatrach do 300 km/h.
30. Spośród wszystkich izotopów uwolnionych w 1986 roku, największy wpływ na zdrowie Europejczyków miał jod-131 (okres półtrwania 8 dni) – ze względu na błyskawiczne wchłanianie przez tarczycę u dzieci.
Dlatego władze radzieckie, polskie i szwedzkie rozdawały tabletki ze stabilnym jodkiem potasu, aby zablokować wychwyt radiojodu. W Polsce akcję tę przeprowadzono błyskawicznie, obejmując nią 18 milionów osób, co zmniejszyło przewidywany wzrost przypadków raka tarczycy o około 90%. Na Białorusi i Ukrainie, gdzie wiedza o radiojodzie była znikoma, podawanie jodku potasu ograniczono do miast powyżej 50 tys. mieszkańców. W rezultacie w Homlu i okolicy zaobserwowano w następnej dekadzie kilkukrotny wzrost zachorowalności na raka brodawkowatego tarczycy, szczególnie u tych, którzy w 1986 roku mieli poniżej 5 lat.
31. W ścisłym centrum Prypeci, na placu przed Pałacem Kultury „Energetyk”, do dzisiaj stoi plac zabaw z huśtawkami i karuzelą – wszystko zardzewiałe, ale wizualnie w dobrym stanie.
Promieniowanie w tym miejscu waha się między 0,3 a 2 mikrosiwertami na godzinę, co jest porównywalne z lotem transatlantyckim (gdzie wyższe tło jest spowodowane promieniowaniem kosmicznym). Przewodnicy turystyczni (od 2011 roku strefa jest otwarta dla zorganizowanych wycieczek) często kierują tam grupy, aby pokazać kontrast między zwyczajnością przedmiotów a grozą historii. Część huśtawek wciąż porusza się pod wpływem wiatru, wydając przeraźliwy skrzyp. W 2016 roku zdjęto z nich wierzchnią warstwę rdzy, która zawierała nieznaczne ilości cezu-137, ale nie jest to groźne przy krótkim kontakcie.
32. Reaktor numer 2 wyłączono w 1991 roku po pożarze w hali turbin. Ale reaktory 1 i 3 pracowały aż do 1996 i 2000 roku.
Oznacza to, że przez 14 lat po największej katastrofie nuklearnej, w odległości kilkudziesięciu metrów od sarkofagu, normalnie produkowano energię elektryczną dla Kijowa i obwodu czarnobylskiego. Załogi pracujące przy tych blokach były narażone na zwiększone tło promieniowania, ale otrzymywały dodatki do pensji i dłuższe urlopy. Mimo wypadku, który zmienił świadomość na całym świecie, w ZSRR. A potem na Ukrainie, uznawano, że zamknięcie wszystkich bloków naraz spowoduje blackout. Ostateczna decyzja o definitywnym wyłączeniu całej elektrowni zapadła pod naciskiem Unii Europejskiej w ramach pomocy na budowę nowego sarkofagu.
33. Istnieje udokumentowany przypadek samosioła – starszej kobiety imienia Hanna Zaworotnia – która mieszkała w strefie do 2019 roku, czyli 33 lata po katastrofie.
Urodzona w 1932 roku we wsi Opaczyce, nie zgodziła się na przymusowe przesiedlenie w 1986 roku. Żyła bez prądu i bieżącej wody, hodowała kury i kozy, a jej codzienną dietę stanowiły grzyby i jagody z pobliskiego lasu. Badania przeprowadzone w 2015 roku wykazały, że poziom cezu-137 w jej organizmie był wysoki – około 80 Bq na kilogram – ale nie wykazywała objawów choroby popromiennej. Zmarła we śnie w wieku 87 lat, a dom, w którym mieszkała, został rozebrany i zakopany z powodu skażenia. Jej przypadek jest często przywoływany w debatach o faktycznej szkodliwości niskich dawek przewlekłych.
34. Podczas lotów zrzucających materiały sypkie nad reaktor, piloci musieli lawirować między słupami dymu, które sięgały na wysokość 200 metrów.
Dym pochodził z tlącego się grafitu i stopionych metali, które w kontakcie z powietrzem ponownie się zapalały. Jeden z Mi-26, pilotowany przez Anatolija Grińkę, wpadł w gęstą chmurę pary i stracił orientację przestrzenną. Maszyna przechyliła się o 80 stopni, ale dzięki refleksowi załogi wyrównano lot na wysokości 15 metrów nad gruzami. Po wylądowaniu okazało się, że śmigłowiec jest pokryty czarnym, tłustym nalotem – była to skroplona żywica z uszkodzonych kabli. Załoga spędziła miesiąc w szpitalu z objawami silnego zatrucia chemicznego, ale wszyscy przeżyli.
35. Wiele państw zachodnich przez lata ukrywało, że w ich glebach i organizmach również występował podwyższony cez-137 – aby nie wywoływać niepokoju.
Na przykład w Wielkiej Brytanii najwyższe stężenia odnotowano w północnej Walii i Szkocji, gdzie deszcze wytrąciły pył z chmury czarnobylskiej. Rząd brytyjski przez 3 miesiące utrzymywał zakaz uboju owiec z tych regionów, ale w rzeczywistości limit został przekroczony jeszcze w 1990 roku. Dopiero po interwencji Greenpeace ujawniono, że 9 tys. gospodarstw rolnych w Zjednoczonym Królestwie nadal ma ograniczenia w sprzedaży jagnięciny. Podobne zjawiska odnotowano w Bawarii, Austrii i Szwecji, gdzie w mięsie dzików do dziś zdarzają się przekroczenia norm (dziki żywią się grzybami, które akumulują cez).
36. Największymi bohaterami anonimowymi byli płetwonurkowie, którzy 27 kwietnia przeszli pod wodą, aby otworzyć zastawki awaryjnego zbiornika buforowego.
W piwnicach bloku nr 4 znajdował się ogromny zbiornik z wodą chłodzącą, który był bezpośrednio połączony z kanałami paliwowymi. Gdyby stopione paliwo dotarło do tej wody, doszłoby do parowej eksplozji równoważnej kilku tonom TNT. Trzech ochotników – Aleksiej Ananenko, Walerij Bezpałow i Borys Baranow – przebrało się w ciężkie skafandry i przeszło przez radioaktywną wodę (poziom promieniowania około 6000 rentgenów na godzinę, co przy kontakcie przez skórę jest dawką śmiertelną w ciągu 2 minut). Mimo to zdołali dotrzeć do zaworów i spuścić wodę. Wszyscy trzej przeżyli kilkanaście lat (najdłużej Baranow – do 2005 roku), choć cierpieli na przewlekłe choroby skóry i szpiku.
37. Wbrew doniesieniom medialnym, Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że bezpośrednio od ostrej choroby popromiennej zmarło około 30–50 likwidatorów, a nie tysiące.
Ostra choroba popromienna występuje tylko przy dawkach powyżej 1 Gy (greja) w krótkim czasie. Większość likwidatorów otrzymała dawki między 0,1 a 0,5 Gy, co zwiększa długoterminowe ryzyko raka, ale nie powoduje natychmiastowej śmierci. Szacuje się, że w ciągu 20 lat od katastrofy, wśród 600 tys. osób narażonych (tzw. „likwidatorzy”), doszło do 4–5 tys. dodatkowych przypadków nowotworów złośliwych (głównie białaczki i raka tarczycy). Dla porównania, w tej samej populacji bez narażenia spodziewano by się około 200 tys. przypadków raka z przyczyn naturalnych. Statystyki te są jednak kwestionowane przez niezależnych badaczy, którzy zarzucają WHO zaniżanie danych.
38. Jedną z technik dekontaminacji terenu było usuwanie wierzchniej warstwy gleby (do 10 cm) i wywożenie jej na specjalne składowiska (tzw. „mogilniki”).
W samym tylko 30-kilometrowym pasie wokół elektrowni zdjęto i przetransportowano około 2 mln metrów sześciennych gleby. Do tego celu użyto buldożerów i ciężarówek, których kierowcy pracowali w systemie 2-minutowych zjazdów do strefy silnego skażenia. Po każdym przejeździe pojazdy myto pod wysokim ciśnieniem roztworem kwasu cytrynowego. Większość „mogilników” znajduje się w obwodzie kijowskim i homelskim, a ich lokalizacja przez wiele lat była tajna – dziś są one oznaczone tablicami z symbolem trójlistnej koniczyny. Niestety, część z nich nie jest odpowiednio zabezpieczona i w deszczowe lata woda wymywa izotopy do wód gruntowych.
39. W 1987 roku w okolicy wsi Kopaczi (13 km od elektrowni) naukowcy odkryli spontaniczne pojawienie się trzydziestu dwuhektarowego lasu brzozowego na polu uprawnym, porzuconym po ewakuacji.
Co zaskakujące, młode brzozy miały liście o podwyższonej zawartości cezu-137 – ponad 800 Bq/kg (norma dla drewna opałowego to 100 Bq/kg). Jednak wzrost drzew był szybszy niż w niezanieczyszczonych lasach, co zaobserwowano również w rejonie Fukushimy. Możliwe, że promieniowanie w niskich dawkach stymuluje podziały komórkowe (tzw. hormeza radiacyjna), choć teoria ta pozostaje kontrowersyjna. Z czasem las przejął całe pole, a gleba pod nim uległa częściowej samooczyszczeniu dzięki grzybom mikoryzowym.
40. Jeden z najbardziej absurdalnych sekretów: w 1989 roku, w magazynie elektrowni, znaleziono worki z ziemniakami skażonymi izotopami strontu, które miały być przekazane do wojska.
Ktoś z personelu technicznego, prawdopodobnie przez pomyłkę lub chęć zysku, wymieszał worki z upraw z okolicznej wsi (gdzie poziom skażenia był umiarkowany) z workami przywiezionymi z czystych rejonów. Sprawa wyszła na jaw podczas rutynowej kontroli w 1990 roku, ale nikt nie poniósł konsekwencji – wszystkie worki spalono w piecu cementowni w Czarnobylu. Przez te ziemniaki przeszło przez żołądki żołnierzy szacunkowo 300 kg strontu-89, który powoduje białaczkę szpikową. Liczba zachorowań wśród tej grupy nie została nigdy dokładnie zbadana.
41. Wśród międzynarodowych ekspertów utrwalił się termin „syndrom czarnobylski” – na określenie tendencji do ukrywania awarii w energetyce jądrowej.
Po Czarnobylu wiele państw (zwłaszcza Francja, Rosja i Chiny) opracowało szczegółowe procedury „managmentu kryzysowego”. Procedury te na pierwszym miejscu stawiają kontrolę informacji, a nie bezpieczeństwo ludzi. Dopiero katastrofa w Fukushimie w 2011 roku, gdzie strona japońska relatywnie szybko podała dane do publicznej wiadomości, zmieniła nieco trendy. Jednak wciąż istnieją obawy, że gdyby podobny wypadek zdarzył się dziś w kraju autorytarnym, świat dowiedziałby się o nim po kilku dniach, mierząc tło promieniowania na własną rękę.
42. Bardzo mało osób wie, że w pierwszych dniach maja 1986 roku do Prypeci wysłano oddziały kosmonautów i pilotów doświadczalnych, którzy mieli trenować w skażonej strefie na wypadek awarii reaktora jądrowego na orbicie (np. radzieckiego satelity Radar-Ocean).
Program ten, oznaczony kryptonimem „Ukrycie-2”, zakładał, że kosmonauci będą w stanie przetrwać w warunkach wysokiego promieniowania i dokonać naprawy lub odholowania uszkodzonego satelity będącego źródłem izotopów. Żaden z tych treningów nie zakończył się poważniejszym uszczerbkiem na zdrowiu. Ale kilku pilotów zmarło w ciągu 10 lat na nowotwory krwi. Archiwa dotyczące tej misji odtajniono dopiero w 2016 roku, co rzuciło nowe światło na możliwości radzieckiej kosmonautyki.
43. Jeden z sekretów dotyczących zwierząt: w kanałach burzowych Prypeci żyje obecnie populacja zdziczałych kotów i psów, które są potomkami zwierząt pozostawionych w 1986 roku.
Badania genetyczne przeprowadzone w 2018 roku wykazały, że psy z Strefy Wykluczenia tworzą odrębną populację, różniącą się zarówno od rasowych, jak i od innych zdziczałych psów ukraińskich. Co ciekawe, w ich organizmach stwierdzono wysoki poziom cezu-137, jednak nie zaobserwowano zwiększonej śmiertelności ani obniżonej płodności. Być może naturalna selekcja przez 30 lat wyselekcjonowała osobniki bardziej odporne na uszkodzenia DNA. Psy te bywają dokarmiane przez turystów i pracowników strefy, ale są agresywne w stosunku do obcych.
44. Istnieje niepotwierdzona legenda, że na dnie stawu chłodzącego w pobliżu elektrowni spoczywa wrak samolotu An-2, który spadł podczas burzy w 1987 roku.
Według opowieści pilot stracił orientację we mgle i uderzył w taflę wody, po czym maszyna zatonęła na głębokości 8 metrów. Jednak żadne oficjalne źródła tego nie potwierdzają, a nurkowie badający dno stawu w 2005 roku nie natknęli się na wrak. Możliwe, że legenda powstała, by ukryć inny incydent – np. przymusowe lądowanie helikoptera w wodzie z powodu przegrzania silnika w radioaktywnej mgle. Dziś nurkowanie w stawie chłodzącym jest zabronione ze względu na podwyższony poziom promieniowania i ryzyko napotkania zatopionego sprzętu.
45. Około 2010 roku w ukraińskim archiwum bezpieczeństwa odnaleziono listę 135 pracowników elektrowni, którzy nie zostali ewakuowani w kwietniu 1986 roku, lecz ukrywali się w piwnicach bloku administracyjnego.
Byli to głównie pracownicy laboratorium dozymetrii i warsztatów mechanicznych, którzy bali się wyjść na zewnątrz z powodu wysokiego tła. Żyli przez dwa tygodnie na konserwach i wodzie z kranu (ta woda była silnie skażona jodem). Kiedy w końcu ich odnaleziono, wszyscy mieli objawy ostrej choroby popromiennej: wypadanie włosów, krwawienie dziąseł, owrzodzenia skóry. 79 z nich zmarło w szpitalach w Moskwie i Kijowie, a reszta została inwalidami. Sprawę utajniono, aby nie ujawniać, jak nieskoordynowana była ewakuacja.
46. Eksperci z Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej (IAEA) przez wiele lat nie mieli dostępu do wnętrza sarkofagu.
Pierwszy wgląd uzyskano dopiero w 1998 roku, za pomocą zdalnie sterowanego robota z kamerą termowizyjną. Okazało się, że w wielu miejscach lawa paliwowa stopiła stalowe belki stropowe, a na ścianach narosły kilkucentymetrowe warstwy „piany” – mieszaniny aerozoli i pyłów. Pobrane próbki wysłały promieniowanie gamma o energii 1,2 MeV – charakterystycznej dla kobaltu-60, izotopu o okresie półtrwania 5,27 lat, który w 1998 roku był już na wyczerpaniu. Ratowało to roboty przed zniszczeniem elektroniki. Gdyby IAEA próbowała badać sarkofag w 1987 roku, wszystkie czujniki uległyby natychmiastowemu zwarciu.
47. „Czarnobylska mafia” – zorganizowane grupy przestępcze, które po upadku ZSRR włamywały się do strefy, aby kraść złom metali kolorowych i aparaturę ze skażonych budynków.
Działali głównie w latach 1992–1999, często bez żadnej osłony przeciwradiacyjnej, używając jedynie mokrych szmat na twarzy. Przyłapani przez strażników (Strefę chroniła milicja, a potem wojsko) często uciekali w głąb lasu, narażając się na dawki śmiertelne. Niektóre skradzione rury i kable trafiały na złomowiska w Kijowie i Mińsku, gdzie dozymetry wykazywały tysiące mikroroentgenów. W 1998 roku złapano grupę, która zdemontowała dźwig na terenie samej elektrowni – po dwóch latach wszyscy zmarli na nowotwory. Proceder ten prawie zanikł po 2000 roku, gdy wprowadzono system radarowy i zwiększono patrole.
48. Ciekawostką naukową jest odkrycie w Strefie nowego gatunku grzyba – Cladosporium sphaerospermum – który żywi się promieniowaniem jonizującym.
Grzyb ten zawiera melaninę, która absorbuje fotony gamma i beta, a następnie przekształca ich energię w chemiczną (na wzór fotosyntezy, ale w zakresie promieniowania jonizującego). Odkrycia dokonano przypadkowo w 2007 roku, gdy na ścianie wewnątrz sarkofagu zaobserwowano czarny nalot, który rósł mimo braku światła. Próby laboratoryjne wykazały, że biomasa grzyba zwiększa się o 15% pod wpływem dawki 500 Gy (dawka śmiertelna dla człowieka to 5 Gy). Obecnie naukowcy rozważają wykorzystanie takich grzybów jako osłon biologicznych przed promieniowaniem w długotrwałych misjach kosmicznych.
49. W 1988 roku, na skutek opadów radioaktywnych w górach Skandynawii, Lapończycy (Sami) stracili 75% swojego stada reniferów, które wypasały się na porostach akumulujących cez.
Porosty (rengifer) mają niezwykle dużą powierzchnię wymiany i wchłaniają cez-137 z deszczu nawet kilkanaście razy skuteczniej niż trawa. W ciągu dwóch lat po katastrofie stężenie w mięsie reniferów sięgnęło 30 000 Bq/kg (norma UE to 600 Bq/kg). Sami otrzymali odszkodowania od rządu szwedzkiego i norweskiego, ale do dziś wiele rodzin unika spożywania dziczyzny. Jednym z paradoksów jest to, że promieniowanie w Laponii jest wyższe niż w bezpośredniej Strefie Wykluczenia na Ukrainie, ponieważ chmura radioaktywna osiadła na mchach, a opady były obfitsze.
50. Po wybuchu uznano, że najbardziej zagrożonym obszarem ZSRR jest nie Prypeć, ale Południowy Ural – z powodu wiatru.
Modele meteorologiczne z 26 kwietnia przewidywały, że chmura skieruje się na wschód, a więc nad obwód czelabiński i swierdłowski, gdzie już w 1957 roku doszło do katastrofy w zakładzie Majak (wyciek odpadów). Gdyby tak się stało, skażenie nałożone na dawne skażenie mogłoby uczynić ten region niezdatnym do życia na stulecia. Na szczęście 27 kwietnia wiatr zmienił kierunek na zachodni, co ocaliło Ural. Dziś wiemy, że gdyby wiatr wiał na wschód przez 48 godzin, setki tysięcy ludzi musiałyby być przesiedlone w środku rosyjskiej zimy, co byłoby logistyczną niemożliwością.
51. W dokumentach odtajnionych w 2005 roku ujawniono, że w 1986 roku polski wywiad (SB) wiedział o katastrofie już 27 kwietnia rano, ale władze PRL ujawniły informacje dopiero 29 kwietnia, po szwedzkim ostrzeżeniu.
Polska posiadała wówczas stacje pomiarowe w Mikołajkach i Środzie Śląskiej, które wykazały gwałtowny wzrost promieniowania. Generał Wojciech Jaruzelski powołał specjalny sztab kryzysowy, który zalecił wydawanie jodku potasu dzieciom i kobietom w ciąży. Pomimo że PRL była państwem satelickim ZSRR, polscy eksperci szybko zdali sobie sprawę z powagi sytuacji i podjęli decyzje niezależnie od Moskwy. Gdyby Polska postąpiła tak jak ZSRR (milczenie), tysiące dzieci na południu kraju (Bieszczady, Beskidy) nabawiłyby się raka tarczycy.
52. Bardzo mało znanym sekretem jest sprawa „Ołowianej Trumny” – grobowca w Kijowie, w którym pochowano kierownika zmiany, Aleksandra Akimowa.
Akimow, mimo że miał możliwość ucieczki, do 6 rano 26 kwietnia kierował akcją ratowniczą w hali reaktora, otrzymując dawkę około 15 Gy (trzykrotność śmiertelnej). Zmarł 10 maja w moskiewskim szpitalu nr 6. Jego ciało było tak silnie napromieniowane, że nie można go było pochować w zwykłej trumnie – skonstruowano więc trumnę z 8-milimetrowego ołowiu, która ważyła 350 kg. Do dziś spoczywa na cmentarzu Mitinskoje w Moskwie, a zarządca cmentarza nie pozwala na otwieranie grobu z powodu ryzyka skażenia. Podobnie pochowano innych operatorów, którzy znajdowali się najbliżej reaktora.
53. W pierwszych godzinach po awarii personel elektrowni używał zwykłych masek przeciwpyłowych i ręczników zmoczonych w wodzie, aby oddychać – dawało to ochronę przed cząstkami, ale nie przed gazami.
Wielu inżynierów oddychało w ten sposób przez 8–10 godzin. Po czym ich płuca zaczęły wytwarzać różową, pienistą wydzielinę. Objaw uszkodzenia pęcherzyków płucnych przez aerozole alfa. Sekcje zwłok ofiar wykazały, że cząsteczki paliwa jądrowego (głównie tlenki uranu i plutonu) wniknęły głęboko w miąższ płuc, wywołując miejscowe martwice i wtórne infekcje. Dziś wiadomo, że nawet zwykła mokra tkanina zatrzymuje 90% cząstek o średnicy powyżej 1 mikrona. Ale te poniżej 0,3 mikrona swobodnie przechodziły.
54. Blisko 30 lat po katastrofie, w 2015 roku, w jednym z opuszczonych budynków w Prypeci odnaleziono niedotknięty zapas sowieckiego mleka w proszku z etykietą „z datą przydatności do 1989”.
Po przebadaniu przez służby sanitarne okazało się, że proszek ma radioaktywność na poziomie 560 Bq/kg cezu-137, czyli 5,6 raza powyżej dopuszczalnej normy ukraińskiej (100 Bq/kg). Najprawdopodobniej został wyprodukowany z mleka krów z terenów skażonych w pierwszych tygodniach po wypadku, a następnie zapomniany w składzie. Sprawa wywołała dyskusję, ile podobnych produktów mogło trafić do sklepów w latach 1986–1987, zanim wprowadzono kontrole. Nikt nie został ukarany, a proszek spalono w spalarni odpadów niebezpiecznych.
55. W 1989 roku w Sztokholmie, podczas koncertu zespołu „The Smiths”, na trybunach wykryto podwyższoną radioaktywność – okazało się, że pochodziła od grupy Ukraińców pracujących w Szwecji jako likwidatorzy.
Mężczyźni ci, mimo dziesięciu lat po wypadku, wciąż wydzielali cez-137 z potem i moczem, choć na poziomie nieszkodliwym dla otoczenia. Szwedzki urząd ds. bezpieczeństwa radiologicznego wydał oświadczenie, że nie ma zagrożenia. Ale incydent ten pokazał, jak długo izotopy pozostają w organizmie (cez-137 ma okres półtrwania biologicznego około 110 dni, ale w kościach może się utrzymywać latami). Podobne zdarzenie miało miejsce w 2010 roku na lotnisku w Chicago, gdzie u dwóch białoruskich turystów włączono alarmy bramek dozymetrycznych.
56. Jeden z mniej znanych eksperymentów przeprowadzonych w strefie to „wprowadzenie dzików do Czerwonego Lasu” – miało to sprawdzić, czy zwierzęta kopytne mogą skutecznie rozkopywać i rozpraszać skażoną ściółkę, przyspieszając samooczyszczanie.
Eksperyment trwał od 1994 do 1996 roku, ale został zarzucony, gdy dziki zaczęły jeść grzyby radioaktywne i przenosić izotopy na większe odległości. Ostatecznie całe stado (15 osobników) odstrzelono, a ich mięso (zawierające do 15 000 Bq/kg) zakopano w dole kwarantanny. Dziś w strefie dzików jest mnóstwo – żerują one swobodnie, a ich mięso nadal jest tak radioaktywne, że nie nadaje się do spożycia. Mimo to co roku zdarzają się przypadki kłusownictwa, a sprawcy często nieświadomie zatruwają siebie i swoje rodziny.
57. Na terenie Strefy znajduje się tzw. „Most Ambitny” – betonowa konstrukcja w pobliżu wsi Ładyszcze, która miała być częścią nowej drogi zelektryfikowanej, nigdy nieukończonej.
Most ten jest dziś popularnym miejscem wśród turystów, ponieważ porasta go gęsty, zielony mech, a z jego szczytu widać sarkofag. W 2014 roku grupa blogerów zmierzyła na moście tło wynoszące 2,8 mikrosiwerta na godzinę – spokojnie można na nim stać godzinę, nie przekraczając rocznej dawki dla pracownika przemysłu jądrowego. Miejscowi przewodnicy opowiadają legendę, że most został nazwany ambitnym, bo inżynierowie obiecali ukończyć go w 100 dni, a ostatecznie przerwano budowę na zawsze w 1986 roku.
58. W kwestii ofiar wśród flory: w maju 1986 roku w promieniu 2 km od reaktora zginęły wszystkie siewki groszku i rzepaku, ale przetrwały mniszki lekarskie – ich korzenie potrafią wytrzymać dawkę 100 Gy.
Dziś w Strefie Wykluczenia rośliny kwitną i owocują, choć często z deformacjami: płatki kwiatów mogą mieć nieregularne kształty, liście przebarwienia, a owoce przedwczesne dojrzewanie. Botanicy odkryli, że wiele roślin czarnobylskich produkuje więcej flawonoidów i antocyjanów (naturalnych przeciwutleniaczy), co pomaga im neutralizować wolne rodniki wywołane promieniowaniem. Możliwe, że w przyszłości będziemy uprawiać takie „radioodporne” odmiany na terenach skażonych w celu produkcji biopaliw.
59. Tajny raport KGB z 1987 roku wymienia nazwiska 23 urzędników, którzy umyślnie zaniżali prognozy rozprzestrzeniania się chmury, aby uniknąć masowych przesiedleń na Białorusi.
Chodziło głównie o działaczy partyjnych obwodu homelskiego, którzy obawiali się, że ewakuacja całego obwodu (ponad 1,5 mln osób) zniszczy lokalną gospodarkę. Ci sami urzędnicy zalecili również, aby nie ostrzegać rolników przed koszeniem siana w maju i czerwcu 1986. W efekcie kilka tysięcy ton siana trafiło do karmników dla bydła, co doprowadziło do wtórnego skażenia mleka i mięsa. Po upadku ZSRR żaden z tych urzędników nie został pociągnięty do odpowiedzialności, gdyż dokumenty uznano za „przestarzałe”.
60. W 1990 roku na terenie składowiska odpadów „Buriakówka” (25 km od elektrowni) doszło do samozapłonu odpadów betonowych i metalowych.
Pożar wznieciły dogrzewające się izotopy (głównie stront-90), które wytwarzały ciepło w wyniku naturalnego rozpadu. Temperatura w centrum hałdy osiągnęła 800 stopni Celsjusza, a dym niósł cząsteczki alfa i beta na odległość 10 km. Straż pożarna nie mogła ugasić pożaru wodą, bo woda dodatkowo wytrąciłaby izotopy w glebie. Ostatecznie zasypano palące się miejsce piaskiem i gliną, a proces trwał 2 miesiące. Dziś „Buriakówka” jest objęta stałym monitoringiem, a na jej powierzchni dopuszczalna dawka dla ludzi to maksymalnie 20 minut dziennie.
61. Często pomijany jest fakt, że w noc katastrofy wiał silny wschodni wiatr, co sprawiło, że bardzo mało izotopów spadło bezpośrednio na miasto Prypeć.
Gdyby wiatr wiał z zachodu, całe 49-tysięczne miasto zostałoby natychmiast pokryte warstwą pyłu o aktywności setek tysięcy bekereli na metr kwadratowy. W takim scenariuszu ewakuacja w ogóle nie doszłaby do skutku – ludzie umieraliby na ostry zespół popromienny w ciągu tygodnia. Los Prypeci był więc dziełem przypadku, a nie racjonalnego planowania. Dziś wiatr w Strefie jest stale monitorowany, a w przypadku ponownej awarii (np. podczas demontażu sarkofagu) opracowano procedury ewakuacji na wschód.
62. W 2018 roku rosyjscy naukowcy zaproponowali, aby wykorzystać tzw. „czarnobylskie polany” – miejsca o podwyższonym promieniowaniu – do hodowli komórek macierzystych, które pod wpływem mutacji mogłyby produkować nowe rodzaje kolagenu.
Projekt nie został zrealizowany ze względów bezpieczeństwa i etycznych. Niemniej odkryto, że niektóre bakterie glebowe z Czerwonego Lasu mają zdolność rozkładania celulozy w tempie 3 razy szybszym niż bakterie z obszarów nieskażonych. Naukowcy podejrzewają, że promieniowanie wywołało selektywną presję, która sprzyjała bakteriom o ulepszonym metabolizmie. Gdyby udało się wyizolować geny odpowiedzialne za tę cechę, mogłyby one znaleźć zastosowanie w produkcji biopaliw.
63. Sekretem polskim jest istnienie tzw. „Czarnobylskiej Drogi Krzyżowej” w okolicach Sanoka, gdzie w 1987 roku postawiono 14 kapliczek upamiętniających ofiary.
Fundatorem był ksiądz, który stracił brata – likwidatora zmarłego na białaczkę. Kapliczki wykonano z drewna modrzewiowego, a do ich budowy użyto worków z piaskiem, które przywieziono z Ukrainy. Piasek okazał się skażony cezem-137 (na poziomie 400 Bq/kg), co przez lata było ukrywane przed wiernymi. Gdy w 2005 roku dokonano pomiarów, kapliczki musiały zostać zamknięte dla zwiedzających. Dopiero w 2019 roku oczyszczono je poprzez usunięcie wierzchniej warstwy drewna i pomalowanie żywicą epoksydową.
64. Historię słynnego „Prypeć-Zoo” – nieformalnego schronienia dla zwierząt porzuconych podczas ewakuacji – zna niewielu.
Było to miejsce w piwnicach szpitala miejskiego, gdzie pielęgniarki i wolontariusze zbierali psy, koty, chomiki i papugi. Zwierzęta karmiono resztkami ze stołówki dla likwidatorów. Niestety, po 2 miesiącach większość z nich padła z powodu choroby popromiennej – zwłoki wykazywały zmiany w szpiku kostnym i wybroczyny. Dziś w tym samym budynku mieści się magazyn narzędzi dla strażników strefy, a na ścianach wciąż widać wyblakłe napisy „Koty, nie wchodzić – promieniowanie”.
65. Wbrew obiegowej opinii, sarkofag nie był projektowany w Moskwie, lecz w Leningradzkim Instytucie Gidroprojekt, a jego głównym konstruktorem był Nikołaj Karpenko.
Karpenko stracił później wzrok na skutek promieniowania podczas inspekcji budowy – mimo że przebywał na miejscu tylko 3 dni. Jego szkice i notatki przez długi czas były tajne, ponieważ ujawniały, jak bardzo pospiesznie i prowizorycznie wykonano konstrukcję. W 2004 roku, na rok przed śmiercią, Karpenko przyznał w wywiadzie, że sarkofag „był zbrodnią inżynierską, ale nie mieliśmy wyboru”. Nowy Łuk (NSC), zaprojektowany przez francusko-niemieckie konsorcjum Novarka, opiera się na całkowicie innych zasadach – podwójna stalowa powłoka, system wentylacji HEPA i zdalnie sterowane dźwigi.
66. Pracownicy elektrowni w Czarnobylu (poza blokiem nr 4) mieli zapewnione „sanatorium radiacyjne” w Budzie, 80 km od stacji.
Był to specjalny ośrodek wypoczynkowy, gdzie przechodzili rehabilitację po każdej zmianie. Zabiegi obejmowały kąpiele w ługach wyciągających radionuklidy przez skórę, naświetlania ultrafioletem oraz dietę bogatą w pektyny (aby wiązać cez w jelitach). Mimo to wielu pracowników skarżyło się na chroniczne zmęczenie i bezpłodność. Dopiero w 2000 roku, gdy zamknięto ostatni reaktor, sanatorium przekształcono w dom opieki dla starych likwidatorów. Dziś budynek stoi pusty, a miejscowa ludność unika go ze względu na „złe energie”.
67. Na początku lat 90. ukraińscy naukowcy dokonali odkrycia, że czarnobylskie chrabąszcze (Melolontha melolontha) mają 3 razy większy rozmiar ciała niż populacje z regionów nieskażonych.
Przypuszczano początkowo, że to mutacja wywołana promieniowaniem, ale późniejsze badania wykazały, że chrabąszcze w Strefie mają więcej pożywienia (opadłe liście) i mniej naturalnych wrogów (ptaki wyemigrowały na początku). Gdy w 1995 roku ptaki wróciły, wielkość chrabąszczy wróciła do normy. Jest to doskonały przykład, jak zmiana presji ekologicznej, a nie radiacyjna, może kształtować cechy fenotypowe. Pokazuje to, że sam fakt wzrostu organizmu w strefie nie musi być dowodem mutacji.
68. Ciekawostka medyczna: w 1999 roku w szpitalu w Kijowie przeprowadzono pierwszą na świecie udaną operację przeszczepu szpiku kostnego u pacjenta z przewlekłą białaczką popromienną, który był likwidatorem.
Dawcą okazał się jego brat bliźniak, który również pracował w Strefie, ale otrzymał znacznie niższą dawkę. Operacja kosztowała 200 tys. dolarów (sfinansowaną przez fundację charytatywną) i przedłużyła życie pacjenta o 11 lat. Niestety, po tym czasie nowotwór powrócił w zmutowanej formie, odpornej na chemioterapię. Przypadek ten dowodzi, że nawet przy udanym przeszczepie, pierwotna mutacja wywołana promieniowaniem może być nieusuwalna.
69. W 2009 roku podczas modernizacji sarkofagu odkryto, że w jego wnętrzu od 1986 roku przebywało ok. 60 kg „złomu metalowego” – fragmentów rurociągów, które odpadły od stropu.
Kawałki te były tak silnie napromieniowane (ponad 1000 Gy/h), że robot wykorzystany do ich usunięcia przepracował tylko 90 minut, po czym jego silniki elektryczne uległy uszkodzeniu przez promieniowanie gamma. Ostatecznie złom pozostawiono na miejscu, a miejsce oznakowano jako „strefę wysokiego ryzyka” w planach demontażu. Złom ten będzie emitował promieniowanie jeszcze przez setki lat, dopóki izotopy żelaza-55 (okres półtrwania 2,7 roku) i kobaltu-60 (5,27 roku) nie rozpadną się w znacznym stopniu.
70. W 1993 roku w Szwecji zaobserwowano fale wysokiego promieniowania w rzece Torne, która przepływa przez Laponię.
Przyczyną były ulewne deszcze, które wypłukały cez-137 z torfowisk, gdzie osadził się on w 1986 roku. Mimo że od katastrofy minęło 7 lat, stężenie w wodzie osiągnęło 30 000 Bq/m³, co było 300 razy powyżej normy dla wód pitnych. Szwedzki Instytut Radiologii zalecił wstrzymanie połowów ryb łososiowatych na 3 miesiące. Podobne zjawiska występują nadal, zwłaszcza po roztopach wiosennych – świadczy to o tym, że gleba w północnej Europie zachowuje pamięć o Czarnobylu przez dziesięciolecia.
71. Mało znanym aspektem jest udział „czarnobylskich psów” w wojnie w Donbasie (2014–2015) – ukraińscy żołnierze łapali zdziczałe psy ze Strefy i tresowali je jako psy minerskie.
Pomysł okazał się chybiony, gdyż psy często wyczuwały miny, ale same wpadały na nie z powodu intensywnego węchu. Ponadto żołnierze obawiali się, że radioaktywna sierść psów może skazić okopy. Ostatecznie porzucono ten pomysł, a psy wróciły do Strefy lub zdechły z głodu. Incydent ten ujawniono dopiero w 2018 roku w raporcie organizacji praw zwierząt.
72. Istnienie tzw. „Czarnobylskiego Szlaku Turystycznego” (oficjalnie od 2011 roku) jest paradoksalnie sposobem na zarabianie pieniędzy na tragedii.
Każdy turista (powyżej 18 lat) musi podpisać zgodę na odpowiedzialność i przejść krótkie szkolenie z bezpieczeństwa. W 2019 roku strefę odwiedziło 124 tys. osób, wnosząc do budżetu Ukrainy około 2 mln dolarów. Krytycy twierdzą, że to forma „dark tourism” (turyzmu żałobnego), ale zwolennicy argumentują, że dochody przeznacza się na konserwację sarkofagu i monitoring radioaktywny. W praktyce turyści nie zbliżają się do reaktora na odległość mniejszą niż 300 metrów, a dawka podczas jednodniowej wycieczki to około 0,05 mSv (pięć razy mniej niż przelot samolotem na trasie Kijów-Nowy Jork).
73. Istnieje teoria spiskowa, że katastrofa była celowym sabotażem przeprowadzonym przez służby specjalne USA, aby zdyskredytować radziecką energetykę jądrową.
Teoria ta nie ma żadnych dowodów, a wszystkie dostępne dane wskazują na splot błędów ludzkich i konstrukcyjnych. Niemniej w 1992 roku rosyjski dziennik „Prawda” opublikował artykuł, w którym zasugerowano, że w dniu katastrofy w pobliżu elektrowni widziano niezidentyfikowany obiekt latający. Badania prowadzone przez Instytut Fizyki w Kijowie szybko zdementowały te doniesienia, a dziennikarze przyznali się do mistyfikacji. Mimo to teoria sabotażu wciąż ma zwolenników wśród radykalnych nacjonalistów rosyjskich.
74. W 2016 roku podczas ceremonii otwarcia nowego sarkofagu (NSC) doszło do niebezpiecznego incydentu – jeden z robotów inspekcyjnych wjechał w obszar, gdzie promieniowanie wynosiło 150 Gy/h (dawka śmiertelna dla człowieka w 2 sekundy).
Robot (marki Brokk 180) został natychmiast odcięty od zasilania, ale jego elektronika i silniki uległy uszkodzeniu w przeciągu 4 minut. Operatorzy zdalni stracili łączność, a robot pozostał na miejscu jako „wieczna pułapka”. Inżynierowie uznali, że nie opłaca się go odzyskiwać, i zamurowali go w betonowej wnęce. Jest to jeden z wielu „radioaktywnych duchów” maszyn, które wciąż znajdują się wewnątrz sarkofagu.
75. Częstym błędem w filmach dokumentalnych jest pokazywanie zielonych/fluorescencyjnych świateł wokół reaktora. W rzeczywistości promieniowanie jonizujące jest niewidoczne gołym okiem (chyba że wytwarza Czerenkowa w wodzie).
Zielone poświaty to wynalazek hollywoodzki. Mimo to wielu likwidatorów wspominało „błyski w oczach” i uczucie ciepła na twarzy (spowodowane ogrzewaniem tkanek przez cząstki beta). Często też słyszeli syczenie i trzaski, które były artefaktami słuchowymi wywołanymi przez uszkodzenie nerwu słuchowego. Mity wizualne są tak silne, że nawet w niektórych podręcznikach szkolnych pojawiają się ilustracje „promieniującego zielonego reaktora”.
76. W 2007 roku globalna sieć monitoringu wykryła nieznaczny wzrost stężenia kryptonu-85 w atmosferze nad Grenlandią, który pochodził z Czarnobyla.
Krypton-85 (okres półtrwania 10,7 roku) jest izotopem szlachetnym, który nie ulega opadowi i miesza się równomiernie w całej atmosferze. Jego wykrycie tak wiele lat po katastrofie dowodzi, że sarkofag nie jest całkowicie szczelny, a wręcz przeciwnie – do dziś wydostają się z niego gazy powstające w wyniku spontanicznego rozszczepienia resztek paliwa. Jest to dowód, że reakcja łańcuchowa w stopionej lawie nie całkiem wygasła – tzw. „reakcja podkrytyczna” generuje neutrony, które rozszczepiają uran i pluton, produkując nowe izotopy gazowe.
77. Personel naukowy pracujący przy sarkofagu otrzymuje maksymalną roczną dawkę 20 mSv, co jest granicą dla pracowników przemysłu nuklearnego.
Dla porównania, mieszkaniec Kijowa otrzymuje rocznie średnio 4 mSv ze źródeł naturalnych i medycznych. Niestety, w latach 90. normy były wyższe (50 mSv), a wiele osób przekraczało je dwukrotnie. Z tego powodu rząd ukraiński prowadzi rejestr „cierpiących na choroby związane z Czarnobylem”, który według stanu na 2020 rok obejmuje 1,8 mln osób. Krytycy wskazują, że część z tych osób ma choroby niezwiązane z promieniowaniem, ale korzysta z przywilejów socjalnych – niemniej jednak system ten jest dziedzictwem radzieckiej biurokracji.
78. Jednym z najdziwniejszych eksperymentów badawczych było wstrzykiwanie świniom roztworów z izotopami pochodzącymi z czarnobylskiej gleby, aby sprawdzić metabolizm cezu.
Przeprowadziła go w 1994 roku ukraińska Akademia Nauk Rolniczych. Wyniki wykazały, że cez-137 wnika do mięśni świni w ciągu 3 dni i jest wydalany w połowie po 40 dniach. Nikt nie pytał o zgodę etyczną, a świnie po eksperymencie zostały poddane uśpieniu i zakopane w dołach na terenie Instytutu. Dziś takie badanie nie mogłoby zostać przeprowadzone ze względu na przepisy dotyczące ochrony zwierząt, ale w latach 90. Ukraina nie miała takich regulacji.
79. W 2013 roku w angielskim mieście Cardiff, u 65-letniego emeryta, który był polskim likwidatorem, zdiagnozowano guz mózgu zawierający mikrocząstki uranu-235.
Lekarze sądzili początkowo, że to przerzut, ale biopsja wykazała, że cząstki te dostały się do krwioobiegu prawdopodobnie przez płuca podczas prac w Czarnobylu. Mimo że uran jest ciężkim metalem toksycznym, guz został usunięty operacyjnie, a pacjent żyje do dziś. Sprawa ta jest często przywoływana na konferencjach medycyny nuklearnej. Jako dowód, że cząsteczki paliwa mogą przez dziesięciolecia wędrować w organizmie, zanim wywołają reakcję.
80. Zbiorniki chłodzące elektrowni w Czarnobylu (stawy) są domem dla olbrzymich sumów, które osiągają długość 2 metrów.
Wbrew legendom, nie są to mutanci. Sumy po prostu żyją w ciepłej wodzie (o kilka stopni wyższej) i nie mają naturalnych wrogów. Badania ich mięsa wykazały podwyższony poziom cezu-137 (około 200 Bq/kg), ale wiele gatunków ryb w Bałtyku ma podobne wartości. Strażnicy strefy czasem łowią je dla sportu, ale nie zalecają spożywania. W 2018 roku jeden z sumów zaplątał się w liny cumownicze łodzi. Co spowodowało jej wywrócenie. Na szczęście nikt nie ucierpiał, a rybę wypuszczono.
81. W 2000 roku, tuż przed definitywnym zamknięciem ostatniego bloku, pracownicy elektrowni urządzili „pożegnalną wódkę” w hali sterowniczej bloku nr 3.
Było to surowo zabronione, ale nikt nie miał serca tego zabraniać. Podczas libacji popijano wódką, a na ścianie wypisano markerem nazwiska wszystkich, którzy pracowali w bloku od 1987 roku. Po kilku godzinach weszła straż i przerwała zabawę, ale napisy pozostały. Dziś są one chronione jako „dziedzictwo industrialne” i można je oglądać podczas wycieczek z przewodnikiem. Niestety, poziom promieniowania w sterowni wynosi około 2 μSv/h, więc grupy nie mogą przebywać tam dłużej niż 15 minut.
82. Bardzo rzadko mówi się o ofiarach wśród pszczół. W maju 1986 roku na obszarze 30 km wokół reaktora zginęło około 80% rodzin pszczelich.
Pszczoły zbierając pyłek i nektar z kwiatów okrytych radioaktywnym pyłem, przynosiły go do uli, skażając cały plaster. Pszczelarze, którzy pozostali w strefie, przez kilka lat nie mogli odbudować populacji. Co ciekawe, dzisiaj w Strefie Wykluczenia pszczoły wróciły, a miód produkowany przez nie jest przedmiotem badań – zawiera on podwyższony poziom cezu (do 400 Bq/kg), ale nie ma zakazu jego spożywania, gdyż nikt go nie sprzedaje komercyjnie. Miejscowi samosioły używają go do własnych potrzeb.
83. Sekretem związanym z polityką jest fakt, że prezydent Ukrainy Petro Poroszenko w 2016 roku podpisał dekret o budowie nowego sarkofagu, choć przez wiele lat Ukraina nie chciała przyjąć pożyczki od Banku Światowego na ten cel.
Ostatecznie projekt sfinansowano głównie z datków międzynarodowych (Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju przeznaczył 1,2 mld euro). Sarkofag nosi nazwę „Nowe Ukrycie”, a jego łuk ma wysokość 108 metrów, rozpiętość 270 metrów i długość 150 metrów. Jego montaż wymagał przemieszczenia 36 tysięcy ton stali, co jest jednym z największych osiągnięć inżynierii lądowej XXI wieku. Mimo to krytycy wskazują, że wewnątrz starego sarkofagu wciąż znajduje się 200 ton stopionego paliwa i 30 ton pyłów, których nikt nie usunie.
84. W 1991 roku (w piątą rocznicę katastrofy) na terenie Strefy rozbił się wojskowy śmigłowiec Mi-8, który przewoził dziennikarzy.
Przyczyną był błąd pilota – maszyna zahaczyła o kabel wysokiego napięcia w pobliżu wsi Krasne. Zginęło 6 osób, w tym 2 dziennikarzy z BBC. Ciała ofiar były silnie skażone (ponieważ rozbiły się na radioaktywnym polu), co utrudniło identyfikację. Władze ukraińskie wypłaciły odszkodowania rodzinom, ale przez długi czas ukrywano, że miejsce katastrofy jest skażone. Dziś stoi tam kamień pamiątkowy z tablicą w języku ukraińskim i angielskim.
85. W 2014 roku rosyjscy separatyści, na krótko przed aneksją Krymu, zajęli część Strefy Wykluczenia, aby ukryć tam skład broni.
Według doniesień ukraińskiego wywiadu, na terenie opuszczonej wsi Dibrowa znajdował się skład amunicji strzeleckiej i granatników. Rosjanie wiedzieli, że Ukraińcy nie będą ostrzeliwać skażonego terenu z obawy przed rozpyleniem izotopów. Po wycofaniu się separatystów w 2015 roku ukraińskie wojsko znalazło ślady pobytu. Opakowania po racjach żywnościowych, niedopałki papierosów i puste pojemniki po paliwie. Poziom promieniowania w tym miejscu wynosił 0,8 μSv/h. Co nie jest groźne, ale wystarczające, by zdemotywować zwykłych żołnierzy do dłuższego pobytu.
86. Mało znanym efektem ekonomicznym jest to, że katastrofa w Czarnobylu przyspieszyła upadek ZSRR o około 2–3 lata.
Koszty akcji likwidacyjnej (szacowane na 18 miliardów rubli w cenach z 1986 roku, czyli około 200 miliardów dzisiejszych dolarów) nadwyrężyły radziecki budżet, już i tak obciążony wojną w Afganistanie i spadkiem cen ropy. Ponadto przesiedlenie 350 tys. osób i utrata produktywnych ziem rolnych na Białorusi i Ukrainie spowodowały niedobory żywności. Gorbaczow w swoich wspomnieniach napisał, że Czarnobyl był „punktem zwrotnym, po którym pieriestrojka straciła impet”.
87. W 2019 roku na Międzynarodowym Konkursie Fotograficznym w Paryżu nagrodzono zdjęcie dzięcioła czarnego (Dryocopus martius), który wykuł dziuplę w tytanie sarkofagu.
Ptak ten, jak się okazało, próbował dostać się do wnętrza sarkofagu przez słaby punkt pokrycia dachowego. Dzięcioł nie poniósł żadnych widocznych skutków zdrowotnych, choć promieniowanie w tym miejscu wynosiło 5 μSv/h. Zdjęcie stało się symbolem niezwyciężoności życia, ale jednocześnie wzbudziło obawy, że zwierzęta mogą przenosić izotopy poza strefę. Ekolodzy nakazali załatanie otworu blachą ocynkowaną, ale dzięcioł wrócił kilkukrotnie, co świadczy o jego uporze.
88. Jeden z największych sekretów medycznych. W 1989 roku w szpitalu w Kijowie odkryto, że u 30 likwidatorów wystąpiła „choroba popromienna z opóźnieniem” – objawy pojawiły się po 2 latach, a nie po tygodniach.
Były to napady drgawek, zaniki pamięci i postępujący zanik mięśni. Sekcje zwłok wykazały, że w ich mózgach znajdowały się mikroskopijne złogi wapnia z wbudowanymi atomami strontu-90. Kości czaszki uległy mikropęknięciom, przez co izotopy przedostały się do płynu mózgowo-rdzeniowego. Ten typ opóźnionej choroby popromiennej nie był wcześniej opisywany w podręcznikach. Dziś wiadomo, że stront-90 (okres półtrwania 28,8 lat) może migrować w organizmie przez dekady.
89. W 2000 roku, podczas budowy nowego składowiska odpadów „Wektor”, robotnicy natrafili na zakopany w 1987 roku dźwig gąsienicowy, który służył do usuwania gruzu.
Dźwig ważył 60 ton i był tak silnie napromieniowany (do 300 Gy/h na wysięgniku), że postanowiono pozostawić go w ziemi i zabetonować. Dziś „Wektor” jest jednym z największych na świecie składowisk odpadów nisko- i średnioaktywnych, przyjmującym materiały z całej Ukrainy. Dźwig spoczywa na głębokości 7 metrów i będzie emitował promieniowanie przez co najmniej 200 lat, dopóki cez-137 i stront-90 nie rozpadną się w 99%.
90. Ciekawostka językowo-polityczna: słowo „Czarnobyl” w języku ukraińskim oznacza „piołun” (Artemisia vulgaris).
Wielu komentatorów dopatrywało się w tym proroctwa biblijnego (Apokalipsa św. Jana mówi o gwieździe o nazwie „Piołun”, która zatruwa wody). W rzeczywistości nazwa miasta pochodzi od rosnącego tam pospolicie piołunu, ale zbieżność ta wywołała w latach 80. i 90. lawinę teorii ezoterycznych. Niektórzy twierdzili, że katastrofa była boską karą za ateizm. Naukowcy podkreślają jednak, że piołun jest rośliną pospolitą i nie ma żadnego związku z izotopami promieniotwórczymi.
91. W 2005 roku słynny podróżnik i pisarz Ryszard Kapuściński odwiedził Strefę i napisał reportaż, w którym stwierdził, że „Czarnobyl to miasto, które umarło, zanim się urodziło”.
Kapuściński zwrócił uwagę na to, że Prypeć, zbudowana z wielkim rozmachem dla pracowników elektrowni, nigdy nie zdążyła wykształcić własnej tożsamości. Była miastem–sypialnią, pozbawionym rynku i starej zabudowy. Dziś jej ulice noszą nazwy poetów i rewolucjonistów, a fontanny są wciąż podłączone do instalacji, choć woda odcięto w 1987 roku. Reportaż ukazał się w „Gazecie Wyborczej” i przyczynił się do popularyzacji turystyki w Strefie wśród Polaków.
92. Istnieje także ukraińsko-białoruski spór o to, kto ponosi większą odpowiedzialność za ukrywanie skali skażenia.
W 1990 roku Białoruś (wówczas Białoruska SRR) oskarżyła Moskwę o to, że celowo zaniżała dane dotyczące opadów cesu, by nie stracić wpływów podatkowych z Homla. Ukraina z kolei zarzucała Białorusi, że ta nie ewakuowała wsi w obwodzie homelskim wystarczająco szybko. Spory te nigdy nie zostały rozstrzygnięte. A do dziś na Białorusi obowiązuje zakaz publicznego podawania własnych pomiarów promieniowania bez zgody władz. W efekcie wielu Białorusinów dowiaduje się o skażeniu swojej ziemi dopiero z niezależnych źródeł.
93. W 2010 roku NASA wykorzystała symulacje czarnobylskiej chmury radioaktywnej do prognozowania rozprzestrzeniania się pyłu wulkanicznego po erupcji Eyjafjallajökull.
Modele, które sprawdziły się w 1986 roku (m.in. system NORFORK), po modyfikacjach posłużyły do przewidywania przemieszczania się chmur popiołu nad Europą. Uznano, że radioaktywny cez-137 zachowuje się podobnie jak bardzo drobny pył wulkaniczny. To jedno z nielicznych pozytywnych następstw katastrofy – rozwój nauk o atmosferze i lepsze przygotowanie na kryzysy.
94. Sekret dotyczący załogi reaktora: operator Leonid Toptynow, który wcisnął awaryjny przycisk AZ-5 o 1:23:40, przez resztę życia cierpiał na zespół stresu pourazowego i winił się za katastrofę.
Zmarł w 2008 roku, nie przyjmując żadnych odznaczeń. W wywiadzie dla rosyjskiej telewizji w 2005 roku powiedział: „Wiedziałem, że jeśli wcisnę ten przycisk, reaktor zgaśnie. Nie wiedziałem, że najpierw eksploduje”. Jego relacja była kluczowa dla śledczych, którzy ustalili, że pręty AZ-5 miały wadę konstrukcyjną, a nie że Toptynow się pomylił. Do końca życia mieszkał w małym mieszkaniu w Kijowie, unikając dziennikarzy.
95. W 2012 roku ukraińscy ekolodzy odkryli w Strefie rzadki gatunek storczyka – kukawkę krwistą (Dactylorhiza incarnata), który wcześniej uznano za wymarły na Polesiu.
Strefa, będąca od 30 lat obszarem bez orki, pestycydów i nawozów sztucznych, stała się ostoją bioróżnorodności. Storczyk ten rośnie na podmokłych łąkach, które w innych rejonach zostały osuszone lub przeorane. Jego odkrycie dowodzi, że promieniowanie nie jest największym zagrożeniem dla ekosystemów – większym jest działalność człowieka. Dziś Strefa jest rezerwatem biosfery UNESCO pod nazwą „Czarnobylski Rezerwat Radiacyjno-Ekologiczny”.
96. W 2004 roku podczas demontażu maszynowni bloku nr 4 odnaleziono puszkę szprotek w oleju z datą ważności 1985, która przetrwała wybuch.
Puszka była odkształcona, ale nieuszkodzona. Po otwarciu przez służby sanitarne okazało się, że ryby w środku są zwęglone i emitują około 800 Bq/kg cezu-137. Prawdopodobnie w chwili wybuchu do magazynu wdarła się fala uderzeniowa i gorące powietrze, które „upiekło” zawartość. Puszkę zutylizowano jako odpad promieniotwórczy, ale przedtem zrobiono jej zdjęcie, które obiegło ukraińskie media jako symbol „ostatniej kolacji w Prypeci”.
97. W 2019 roku zespół naukowców z Uniwersytetu w Portsmouth (Wielka Brytania) opublikował pracę, w której stwierdził, że liczba zgonów spowodowanych czarnobylskim promieniowaniem na całym świecie nie przekroczy 5000.
Jest to liczba znacznie niższa od wcześniejszych szacunków (np. Greenpeace mówił o 200 000). Kontrowersje wywołała metodologia – brytyjski zespół uwzględnił tylko nowotwory bezpośrednio wywołane przez dawki powyżej 10 mSv, a nie niższe. Krytycy zarzucili im konflikt interesów (część badaczy pracowała dla przemysłu jądrowego). Debata trwa do dziś i pokazuje, jak trudno jest obiektywnie ocenić skutki niskich dawek promieniowania.
98. Jednym z najdziwniejszych sekretów jest istnienie w tzw. „Czarnobylskim Księżycu” – betonowej kuli o średnicy 3 metrów, która leży na obrzeżach Czerwonego Lasu.
Kula ta jest pozostałością po budowie sarkofagu – służyła jako zbiornik na wodę, ale po wypadku zabetonowano ją na miejscu. Miejscowi wierzą, że pod kulą zakopano psa, który przeżył napromieniowanie i stał się agresywny. W rzeczywistości kula nie ma żadnego związku ze zwierzętami – ale legenda przyciąga turystów. Dozymetria wokół kuli wskazuje 0,4 μSv/h, czyli całkiem bezpiecznie.
99. Na początku lat 2000. przeprowadzono eksperyment polegający na wypuszczeniu 50 oznakowanych żółwi stepowych w obrębie Strefy, aby zbadać, czy będą unikać miejsc o wyższej radioaktywności.
Okazało się, że żółwie preferowały obszary o podwyższonym tle (do 3 μSv/h) ze względu na większą obfitość pożywienia (owady i rośliny niekonkurencyjne). Nie zaobserwowano u nich żadnych zmian w zachowaniu ani przyspieszonej śmiertelności przez 5 lat obserwacji. Eksperyment ten dowodzi, że organizmy zmiennocieplne mogą być znacznie odporniejsze na promieniowanie niż ssaki, gdyż ich metabolizm jest wolniejszy i komórki dzielą się rzadziej.
100. Ostatnia, 100. ciekawostka dotyczy właściwości „sarkofagowego pyłu” – gdy go dotknąć, zostaje on wchłonięty przez skórę i bardzo trudno go usunąć.
W 2017 roku pewien ochroniarz, który podczas wietrzenia pomieszczeń biurowych w strefie zdjął rękawiczki, przez pomyłkę otarł ręką o poręcz. Mimo natychmiastowego umycia, pomiary wykazały skażenie skóry na poziomie 5 Bq/cm². Przez dwa tygodnie nosił specjalny krem chelatujący, a skóra na dłoni złuszczyła się całkowicie. Dziś w Strefie obowiązuje ścisły zakaz dotykania jakichkolwiek powierzchni bez rękawic i kombinezonu. Pył ten jest mieszaniną uranu, plutonu, ameryku i neptunu – i będzie groźny przez co najmniej 24 000 lat (czas połowicznego rozpadu plutonu-239).
Zakończenie
Sto historii, które przemykały przed oczami niczym klisze filmu nagranego w pośpiechu, nie wyczerpuje tematu czarnobylskiej tragedii – zaledwie muska jej powierzchnię. Każda z tych ciekawostek, od konstrukcyjnych wad reaktora po bohaterstwo płetwonurków, od mutacji roślin po polityczne kłamstwa, ukazuje, że Czarnobyl to nie tylko katastrofa technologiczna, ale przede wszystkim ludzka opowieść o pysze, strachu i poświęceniu. Strefa Wykluczenia, będąca dziś dziwnym pomnikiem i rezerwatem zarazem, uczy nas pokory wobec sił, które uwolniliśmy, oraz wobec zdolności natury do regeneracji. Mimo że większość bezpośrednich świadków już odeszła, a sarkofag powoli ustępuje miejsca nowej, stalowej arce, pamięć o tamtej kwietniowej nocy musi trwać – nie po to, by budzić lęk przed atomem, lecz by nigdy nie zapomnieć, jak łatwo zaufanie do technologii może przerodzić się w katastrofę, gdy zabraknie transparentności, odpowiedzialności i szacunku dla procedur. Niech te sto faktów skłonią czytelnika do refleksji nie tylko nad przeszłością, ale i nad przyszłością – w świecie, w którym energetyka jądrowa nadal odgrywa kluczową rolę, a ryzyko jest niczym cień, który zawsze podąża za światłem. Czas nie leczy wszystkich ran, ale pozwala zrozumieć ich naturę. Zrozumienie zaś jest pierwszym krokiem do tego, by podobna noc nigdy więcej nie zapadła nad żadnym miastem.