List żelazny stosunkowo rzadko jest stosowany w polskim prawie. Ostatnio wystąpił o niego adwokat Sebastiana M. Jego klient poszukiwany był listem gończym w głośnej tragedii na autostradzie A1. W wypadku tym zginęła trzyosobowa rodzina. Co oznacza wydanie listu żelzaznego? Jakie warunki musi spełnić oskarżony, by go otrzymać?
List żelazny jest specjalnym dokumentem, który daje gwarancję dla oskarżonego na pozostanie na wolności do czasu prawomocnego zakończenia procedury karnej. W zamian dana osoba zobowiązuje się odpowiadać w procesie z tak zwanej wolnej stopy – czyli na rozprawy udaje się sama, z wolności, a nie jest doprowadzana z aresztu.
List żelazny wydawany jest zazwyczaj w sytuacjach, w których nie ma możliwości przymusowego doprowadzenia oskarżonego do sądu. Zwykle chodzi o przypadki, w których oskarżony znajduje się poza granicami kraju, przebywa w nieznanym miejscu lub występuje brak możliwości ściągnięcia go na terytorium jurysdykcji polskich sądów, czyli np. w przypadku niemożności ekstradycji.
Wydanie listu żelaznego jest odbierane jako „pragmatyzm ustawodawcy”. W zamian za możliwość przeprowadzenia postępowania z udziałem oskarżonego, gwarantuje się mu jednak wolność do czasu wydania przez sąd prawomocnego wyroku.
List żelazny: kto i kiedy może go wydać?
List żelazny wydawany jest przez sąd okręgowy. Zgodnie z art. 282, wydawany jest tylko wtedy, gdy oskarżony spełni trzy podstawowe warunki:
– będzie stawiał się w oznaczonym terminie na wezwanie sądu, a w postępowaniu przygotowawczym będzie stawiał się także na wezwanie prokuratora;
– nie będzie się wydalał bez pozwolenia sądu z obranego miejsca pobytu w kraju;
– nie będzie nakłaniał do fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo w inny bezprawny sposób starał się utrudniać postępowanie karne.
Często wydanie listu żelaznego uzależnione jest od poręczenia majątkowego. Jeśli oskarżony naruszy warunki wydania listu, sąd może go wycofać.
Ponadto, zgodnie z Kodeksem postępowania karnego:
– W postępowaniu przygotowawczym list żelazny może być wydany na wniosek prokuratora albo przy braku jego sprzeciwu.
– Udział prokuratora w posiedzeniu w przedmiocie wydania listu żelaznego jest obowiązkowy.
– Wydając list żelazny, sąd uchyla tymczasowe aresztowanie. Postanowienie o uchyleniu tymczasowego aresztowania staje się wykonalne z dniem uprawomocnienia się postanowienia o wydaniu listu żelaznego.
Historia ma już kilka wieków
Rzadko kto wie, że list żelazny ma długą historię. Sięga ona do średniowiecza. W „Słowniku mitów i tradycji kultury” Władysław Kopaliński tłumaczy, że list żelazny (glejt) pochodzi od niemieckiego geleit (brief), czyli list konwojowy.
Historycznie był to jednak zawsze list bezpieczeństwa, przepustka lub dokument zapewniający bezpieczny przejazd. Z pierwszych listów żelaznych korzystali już średniowieczni rycerze. Gdy jechali na obcy teren otrzymywali swoistą gwarancję bezpieczeństwa od tamtejszych królów czy książąt. Glejt otrzymywali także skazańcy, którzy zbiegli z kraju. Pod koniec XV wieku w Polsce takiego immunitetu nie mógł otrzymać jedynie złoczyńca skazany prawomocnym wyrokiem.
Od czasów średniowiecza do dzisiaj znaczenie listu żelaznego niewiele się zmieniło. Nie przyznają go tylko królowie, a sędziowie orzekający w sądach okręgowych. Oni jako jedyni mogą przyznać immunitet podejrzanemu o popełnienie przestępstwa. Nadal jest to jednak swoista, choć czasowa, gwarancja bezkarności.
Do czasu uprawomocnienia się wyroku skazującego osoba mająca list żelazny nie musi się obawiać, że trafi do celi. Może spokojnie przyjść do prokuratury lub sądu i być przekonanym, że tego dnia wróci do domu. Chyba że złamanie kilka warunków, na które decyduje się składając wniosek o przyznanie glejtu. Zawsze musi zeznawać prawdę.
Delikwent złapany na kłamstwie od razu traci wszelkie przywileje. Poza tym musi podać swoje miejsce pobytu i być na każde wezwanie prowadzącego śledztwo. Równocześnie list żelazny nie zapewnia bezkarności, gdy osoba posiadająca go, popełni nowe przestępstwo. Wtedy bowiem wszczynane jest nowe śledztwo i przestępca może trafić do aresztu.
W największym skrócie:
List żelazny zwany także listem zaręcznym, listem bezpieczeństwa, listem konwojowym, listem glejtowym lub glejtem (łac. salvus conductus; niem. freies Geleit, Geleitsbrief, sicheres Geleit; ang. convoy letter, letter of safe conduct, safe conduct, safe passage, writ of protection; franc. lettre de securité; ros. ochrannaja gramota) oznacza tradycyjnie dokument zapewniający bezpieczeństwo osobiste podczas przejazdu i pobytu na danym terytorium.
List żelazny posiada dwoistą naturę. W prawie międzynarodowym stanowi dokument, wydawany zazwyczaj obywatelowi państwa wrogiego, który pozwala mu na bezpieczny przejazd przez swoje terytorium. W aspekcie prawa karnego procesowego list żelazny stanowi instytucję zapewniającą wolność osobistą temu, wobec którego toczy się postępowanie karne, jeśli ten spełni ustawowe przesłanki.
Źródło: magazyndetektyw.pl, warszawa.naszemiasto.pl,